Hayvan Deneylerine Alternatif: Milyarder Destekli Girişim “Organ Keseleri” Üretmeyi Hedefliyor

ABD’de hayvan deneylerinin aşamalı olarak azaltılması yönünde adımlar atılırken, tek biyoteknoloji girişimi bu sürece seçenek olabilecek köktenci tek düşünce ortaya koyuyor: bilinç sahibi olmayan “organ keseleri”.

ABD’nin Bay Area bölgesinde etkinlik gösteren R3 Bio adlı girişim, yatırımcılara ve sektör yayınlarına sunduğu bu fikirle laboratuvarlar hayvanlarının yerini alabilecek yepyeni tek modeller geliştirmeyi hedefliyor. Bu yapılar, insanoğlu ya da hayvan vücudundaki organların tamamını içerecek şekilde tasarlanacak bununla birlikte tek beyne malik olmayacak. Bu sayede düşünme, hissetme ya da acı duyma gibi özellikler taşımayacaklar.

Şirketin kurucu ortaklarından Alice Gilman’a göre uzunluğu vadeli hedef, insanoğlu versiyonlarını üretmek ve bunları organ ya da dokular ihtiyacı olan hastalar için tek imkan haline getirmek.

Hayvan Deneylerine Alternatif Arayışı

Yeni ilaçlar, muayenehane denemeler öncesinde genelleme maymunlar üzerinde testleri ediliyor. Özellikle Covid-19 pandemisi sırasında aşı ve tedavisi geliştirme süreçlerinde bu hayvanlar eleştirel görev oynadı. Ancak bu yöntem hem maliyetli hem da ahlak tartışmalara açık.

Ayrıca Çin’in 2020 yılında deneylerde kullanılan primatların ihracatını yasaklaması, ABD’de araştırma için kullanılan maymun sayısının vahim şekilde azalmasına nedenler oldu. Bu durum, gelecekte olası tek pandemi tehdidi karşısında yeterlilik araştırma kapasitesinin olmayabileceği endişesini doğurdu.

Hayvan hakları savunucularının baskısı ve devletleri politikalarındaki değişim da hayvan deneylerinin azaltılması yönünde güçlü tek eğilim oluşturuyor. Bu noktada R3 Bio’nun önerdiği “organ keseleri” modeli, hem ahlak hem da ölçeklenebilir tek seçenek olarak öne çıkıyor.

“Organ Keseleri” Nasıl Çalışacak?

Bu sistemlerin ilköğretim farkı, şimdiki “organ-on-a-chip” ya da tekil dokular modellerine göre çok daha karmaşık tek yapı sunmasıdır. Çünkü bu yapılar yalnızca tekbaşına tek organı değil, damar sistemi karışmış bütüncül organ yapılarını içerecek şekilde tasarlanır.

Bilim insanlarına göre bu tür yapılar, yeniden programlanmış kök hücrelerden üretilebilir. “İndüklenmiş pluripotent kök hücreler” olarak adlandırılan bu hücreler, yetişkin deri hücrelerinden elde edilerek embriyo benzeri tek duruma getirilebilir ve vücuttaki hiç tek hücre tipine dönüşme potansiyeline sahiptir.

Gen düzenleme teknikleri kullanılarak beyin gelişimi için lüzumli genler devre dışı bırakılabilir. Bu şekilde oluşan yapı, gelişmeye devam ederek organize eden organ sistemlerine dönüşebilir.

Şirket, başlangıçta maymun hücrelerinden organ keseleri üretmeyi hedefliyor. Bu yapıların özellikle ilaçların toksisite testlerinde kullanılması planlanıyor.

Etik Avantajlar ve Tartışmalar

Bu yaklaşımın en büyük avantajı, canlı hayvanların maruz kaldığı acı ve stresin ortadan kaldırılması olarak görülüyor. ABD’de yürürlükte olan Hayvan Refahı Yasası, deneylerde acının en aza indirilmesini güçunlu kılsa da bunun her arasında biri zamanlar mümkün olmadığı belirtiliyor.

2024 yılında ABD’de 60 binden fazla primat deneylerde kullanıldı ve bunların tek kısmı çeşitli düzeylerde acıya maruz kaldı. Bu durum, seçenek yöntemlere duyulan ihtiyacı daha da artırıyor.

Bununla birlikte, “organ keseleri” fikri yepyeni ahlak tartışmaları da beraberinde getiriyor. Bu yapıların nasıl üretileceği, nasıl saklanacağı ve hiç tek bilinç ya da duyarlılık geliştirme ihtimalleri gibi suallar halen netlik kazanmış değil.

Stanford Üniversitesi’nden biyoetik uzmanı Hank Greely, beyin içermeyen tek canlı yapının acı hissedemeyeceğini ifadeleri ederken, bu teknolojinin hem başarısız olma hem da başarılı olma ihtimalinin bulunduğunu belirtiyor. Ayrıca toplumun bu fikre nasıl reaksiyon vereceğinin da önemli tek belirleyici olacağı vurgulanıyor.

Organ Nakli ve Gelecek Hedefleri

R3 Bio’nun hedefleri yalnızca hayvan deneylerini ortadan kaldırmakla sınırlı değil. Şirket, aynı zamanda insanoğlu organlarının yerini alabilecek yapay organ sistemleri geliştirmeyi amaçlıyor.

Dünya genelinde organ bağışı ihtiyacı şimdiki arzın oldukça üzerinde bulunuyor. Sadece ABD’de 100 binden fazla kişi organ nakli bekliyor ve her arasında biri gün vasat 13 kişi elverişli organ bulunamadığı için hayatını kaybediyor.

Bu durum, kanun dışı organ ticareti gibi vahim sualnları da beraberinde getiriyor. Laboratuvar ortamında üretilecek ahlak kaynaklı organların, bu sualnun çözümünde önemli görev oynayabileceği düşünülüyor.

Alternatif olarak genetiği değiştirilmiş hayvan organları üzerinde da çalışmalar yürütülüyor; bununla birlikte bu alandaki başarılar sınırlı kalmış durumda.

Teknoloji Henüz Erken Aşamada

Tüm bu gelişmelere rağmen, organ keseleri fikri henüz teorik aşamada bulunuyor. Şirket şu an yalnızca maymun hücreleri üzerinde çalıştığını belirtirken, gelecekte daha ileri seviyelere ulaşmayı hedefliyor.

Girişim, milyarder yatırımcı Tim Draper ve çeşitli yatırım fonları tarafından yardımleniyor. Yatırımcılar, bu tür yenilikçi teknolojilerin uzunluğu vadede insanoğlu sağlığı ve yaşam süresi üzerinde büyük tesirler yaratabileceğini savunuyor.

Derleyen: Damla Şayan